Duurzame ambitie gebaat bij visie en volharding

Waar gaat het om bij duurzaam inkopen? Is het belangrijk dat scholen met duurzaamheidsambities de richtlijnen van de overheid goed kennen? Moeten ze in staat zijn de productspecificaties van leveranciers onderling te vergelijken? Of gaat het voor hen juist niet om die technische aspecten, maar om de visie, de overtuiging en het doorzettingsvermogen van de directeur en zijn team? Twee verhalen uit de praktijk.

door Dirk van Ginkel

De oude behuizing van de Heemskerkse basisschool De Kariboe maakt een sterk verpauperde indruk. Hoge hekken sluiten het schoolterrein af van de omgeving. ‘We bevinden ons in een typische probleemwijk, je hebt hier wat netelige sociale kwesties’, zegt Kariboe-directeur Henk Schweitzer. ‘De kinderen gaan er niet of nauwelijks de straat op, het schoolplein vervult geen buurtfunctie, er is geen sociale controle. Als het aan ons ligt, wordt dat straks anders.’

Een groene ziel
Twee jaar geleden stopte Schweitzer als docent Schrijven en Motorische Remedial Teaching aan de Hogeschool InHolland en werd directeur van De Kariboe. Daar kreeg hij de mogelijkheid de visie en missie van de school verder te ontwikkelen en die fysiek te vertalen in een nieuw gebouw.

Schweitzer: ‘Ik wist dat alle leerkrachten een groen en sociaal hart hadden. Het ontbrak ze echter aan de middelen om daar vorm en richting aan te geven. Daar zou ik bij helpen. Dat we tegelijkertijd konden gaan nadenken over een nieuw schoolgebouw was een buitenkans. Duurzaamheid is het centrale begrip in onze plannen. Met ons onderwijs en de nieuwe school willen wij een bijdrage leveren aan een duurzame en zorgzame samenleving. We willen een voorbeeldschool zijn.’

Natuurspeeltuin
Schweitzer legt een A3-vel op tafel met daarop een kleurige schets van de toekomstplannen. Rondom de school bevindt zich een natuurspeeltuin. Het is de bedoeling dat kinderen daar straks op speelse wijze bezig zullen zijn met natuur- en milieu-educatie. Er komen onder andere een vlindertuin en een moestuin. Het is de bedoeling dat ieder onderdeel van de tuin uitnodigt tot spelen en leren.

‘Onderzoek toont aan’, zegt Schweitzer, ‘dat kinderen in zo’n natuurlijke omgeving veel gelukkiger worden dan op volledig bestrate schoolpleinen met een stel wipkippen. De tuin en het schoolgebouw willen we ook een buurtfunctie geven. Ik verwacht dat we door naschoolse en buurtgerichte activiteiten meer contacten met omwonenden zullen krijgen, dat er meer sociale controle ontstaat en daardoor minder overlast. Hoge hekken om het terrein hebben we dan niet meer nodig. We hebben niet de zekerheid dat het lukt, we gaan het gewoon proberen.’

Sturende visie
Andere schetsen die Schweitzer laat zien, betreffen het schoolgebouw zelf. Het zal de duurzaamheidsgedachte in veel opzichten uitdragen: duurzame architectuur, duurzame materialen, duurzame energiehuishouding, sedumdak, groene gevel, zonnepanelen en een gezond binnenklimaat.

Schweitzer weet inmiddels dat ouders voor zijn duurzaamheidsverhaal vallen. In combinatie met het continurooster dat zijn school gaat aanbieden, levert de duurzaamheidsfilosofie een stroom aanmeldingen op. Maar hoe zorgt Schweitzer er nu voor dat zijn duurzaamheidsambities gerealiseerd kunnen worden? Waar haalt hij, om maar wat te noemen, het geld vandaan?

‘Waar het om gaat is dat je een duidelijke visie moet hebben op de keuzes die er gemaakt moeten worden. Want alleen dan kun je je adviseurs sturen en overtuigen. Je moet ook heel volhardend zijn: er op blijven hameren dat de oplossingen zo duurzaam mogelijk moeten zijn. Een groen geverfd dak pakt toch heel anders uit als visitekaartje van je school dan een sedumdak.’

Financiering
Volgens Schweitzer gaan gesprekken in de bouwcommissie altijd over geld dat er niet is. Hij acht het zijn taak ervoor te zorgen dat het er komt.

‘Ga maar ondernemen, zei het schoolbestuur tegen mij. Subsidie voor groene daken, subsidie voor zonnepanelen, leveranciers verleiden tot grote kortingen... Ik ben er zelf achterheen gegaan. Gelukkig is Heemskerk een serieuze millenniumgemeente die positief is betrokken bij onze plannen, dat helpt enorm. Zo hebben we geld gekregen voor de natuurspeeltuin. En we hebben net gehoord dat we van Jantje Beton geld krijgen voor de natuurspeeltuin: 50.000 euro. Uit 47 inzendingen is De Kariboe gekozen. Ik denk dat ons duurzame profiel daar erg bij geholpen heeft. Maar waar het om gaat: je moet het zelf regelen.’

‘Als ik het zelf financieel niet voor elkaar krijg, gaat het met onze duurzaamheidsambities niet lukken’

‘Het Open Venster is een christelijke school. In onze manier van lesgeven willen we ons gedachtegoed tot uitdrukking brengen, maar we zoeken ook andere wegen om onze overtuiging te tonen. Een Christen wil zuinig zijn op de wereld om hem heen. Daarom hebben we besloten over te gaan op duurzaam onderwijs – onderwijs waar je je hele leven wat aan hebt – in een duurzaam gebouw met een gezond binnenklimaat.

Dat is makkelijker gezegd dan gedaan. De gemeente Rotterdam – toch een millenniumgemeente met duurzaamheidsdoelstellingen – heeft de nieuwbouw van Het Open Venster uitbesteed aan verschillende bureaus en diensten. Wij zijn dus niet direct in gesprek met de gemeente, maar indirect, via de afdeling Ontwikkelingsbedrijf Rotterdam. Dat houdt zich bezig met de keuze van de aannemer, de architect enz.

Wat duurzaamheid betreft, onderneemt het Ontwikkelingsbedrijf geen stappen. Men vindt het best als ik sponsors zoek of subsidiegelden weet aan te boren, maar in dat opzicht word ik niet door ze gesteund. Laat staan dat het Ontwikkelingsbedrijf zelf in die richting actief is. Ik heb het idee dat de partijen die de gemeente inschakelt niet koud of warm worden van de duurzaamheidsambitie van Het Open Venster. Dat is best gek. Als ik het zelf financieel niet voor elkaar krijg, gaat het dus allemaal niet lukken.’

Hand op de knip
‘Met de sponsoring loopt het vooralsnog niet geweldig. Partijen houden de hand op de knip. Ik heb alleen nog maar afzeggingen binnen van de grote oliemaatschappijen en banken. Men wil graag een tegenprestatie, maar wat kun je ze bieden als school? Een bedrijfslogo op het speelplein? Ik moet nog in gesprek met kleinere partijen en met leveranciers. Ook zal ik nog contact zoeken met die paar collega’s die al een soortgelijk traject achter de rug hebben. Maar één ding is me nu wel duidelijk: mijn ambities worden alleen maar gerealiseerd in de mate waarin ikzelf in staat ben om fondsen te vinden. Ik moet erg aan die gedachte wennen, het gaat immers om de toekomst van onze leefomgeving en van onze kinderen en dat lijkt mij toch een collectieve verantwoordelijkheid te zijn.

Ik wil met mijn school ook graag een voortrekkersrol vervullen. In mijn visie zouden een sedumdak, zonnepanelen, groene energie en een goed binnenklimaat daar enorm bij helpen. Je ziet dat namelijk niet of nauwelijks in Rotterdam. Ik ga niet bij de pakken neerzitten, maar het is soms een hele kunst om je overtuiging te bewaren.’

Bauke Jellema, architect SP Architecten

‘Een schooldirecteur heeft wel wat anders aan zijn hoofd dan de do’s and don’ts van duurzaam inkopen’

‘De mate waarin een opdrachtgever zijn duurzaamheidsambities kan realiseren hangt af van verschillende factoren. In willekeurige volgorde: de doelstellingen van de gemeente, de ambities van de opdrachtgever, de aard van de opleiding en de beschikbare budgetten.

Voor een basisschool gelden andere budgettaire normen dan voor het voortgezet onderwijs. Sommige gemeenten vragen nadrukkelijk om een deel van het geld aantoonbaar te gebruiken voor duurzame oplossingen. Dit betekent ook dat sommige vragen of oplossingen een investering van de gemeenten vragen die wellicht niet in de budgettaire norm is opgenomen. De ene opdrachtgever gaat meer voor de recyclebaarheid van de materialen, terwijl de andere kiest voor een onderhoudsarme omgeving of voor energetische kwaliteit. De school beslist hierin en wij ontwerpen en adviseren conform die beslissing. Elke keuze heeft gevolgen voor het ontwerp. Wij proberen een balans met de school te vinden tussen ambitie, geld, vierkante meters en duurzaamheid.

Ook belangrijk bij het realiseren van duurzaamheidsambities, is de mate waarin de school zelf extra fondsen weet aan te boren om dingen mogelijk te maken.

De vertaling van al deze ambities is een taak van de architect. Een schooldirecteur heeft wel wat anders aan zijn hoofd dan zich op de hoogte te stellen van alle do’s and don’ts van duurzaam inkopen. Wij als architecten worden ingehuurd om zowel een aantrekkelijk gebouw neer te zetten als om goede en gezonde leefomgeving te ontwikkelen. Wij van SP Architecten hebben samen met TNO het ‘Frisse scholen’ concept mee helpen ontwikkelen, dus de zorg voor de kwaliteit van het binnenklimaat is geïntegreerd in ons denken en doen. Wij brengen dus gefundeerd advies uit. Een schooldirecteur moet zoiets aan de architect over kunnen laten. Wij weten wat er in de markt speelt, welke ontwikkelingen er gaande zijn, welke oplossingen geschikt zijn. Laat de schooldirecteuren zich maar met visie-ontwikkeling en onderwijsinhoudelijke zaken bezighouden, dan richten wij ons op de fysieke vertaling daarvan. Dan doen we allebei waar we goed in zijn.’

Deze tekst komt uit de scholennieuwsbrief van Forbo Flooring. Kijk op www.forschools.nl voor meer informatie of om u voor deze nieuwsbrief in te schrijven.